کد خبر: ۱۵۵۴۶۹
تاریخ انتشار: ۲۸ ارديبهشت ۱۳۹۹ - ۱۳:۱۵
printنسخه چاپی
sendارسال به دوستان
روضه خوانی از کجا باب شد؟
مرشد ورمزیار، نقال و پرده خوان علوی عنوان کرد: از جمله رسوم نقالی شب های احیاء در ماه مبارک رمضان معرفت شناسی علی(ع) حیدر کرار است وگرنه خواندن بحر طویل و علی علی مولا کردن صرف بدون معرفت رفتاری ، کرداری و گفتاری امام اهل بیت(ع) منتقل نمی شود.

خبرگزاری فارس ـ گروه تئاتر: هنر «نقالی» و «منقبت خوانی» از کهن ترین هنرهای رایج در جوامع مذهبی انسانی است. علاقه به این هنر چنان در ایران زمین رواج داشته است که عده ای معتقدند وجود آن را شاید بتوان به عنوان یکی از دلایل عدم شکل گیری تئاتر (به معنای یونانی آن) به شمار آورد.

«نقالی» در ایران انواع گوناگون داشته و دارد که مهمترین آنها از نظر چگونگی بهره بردن از وسایل جنبی و نقش پذیری را می توان به نقالی مبتنی بر تصاویر، پرده و شمایل،‌ نقالی مستند بر متون مکتوب و نقل موسیقایی اشاره کرد که از جمله ایرانیان از دوران اسلام تاکنون برای مدح اهل بیت(ع) تا شهادتشان از این هنرهای آیینی استفاده میکردند.

مرشد ابوالفضل ورمزیار، از اساتید هنر نقالی و پرده‌خوانی که از سال ها پیش به عنوان نقال علوی فعالیت کرده است و شاگردان زیادی پرورش داده است. «علی‌نامه» یکی از مهمترین کارها و شاهکارهای مرشد ورمزیار است که خودش آن را نقطه عطف کارهایش محسوب می‌کند و آن را در کربلا و نجف و حتی آلمان در ایام لیالی قدر اجرا کرده است.

شاهنامه‌خوان برگزیده مراسم ثبت ملی نقالی (سال ۲۰۱۰) در مشهد مقدس و همایش نقالان سراسر کشور (سال ۲۰۱۱) تهران، دو عنصر مهم پایداری ایرانیان را توجه به ملیت و مذهب می‌داند، این دو بال‌های پرواز ما هستند.

وی به اجرای نقالی‌ها و شاهنامه‌خوانی در کشورهای اتریش، چک، آلمان، عراق، نروژ، فرانسه، قزاقستان و ... پرداخته و اجرای ابداعی نقالی به همراه ضرب زورخانه‌ای و اجرای نقالی به زبان‌های عربی، انگلیسی و فارسی داشته و می‌گوید به نسبتی که از انگلیسی‌ها متنفر است زبانشان را به خوبی می‌داند. وی نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر صحنه‌ای با بیش از پانزده اثر نمایشی است که تجربه بد دوران تحصیل باعث شده تا چند سالی کار نقالی و نمایشنامه‌نویسی را دیر آغاز کند، با این حال الان در حوزه کاری خود موفق و برجسته است.

به مناسبت شهادت امیرالمومنین علی (ع) درباره نقالی علوی و مناسک آن در ایام ماه مبارک رمضان و شب های احیا با مرشد ابوالفضل ورمزیار به گفت وگو نشستیم:


 

*آقای ورمزیار لطفا از ابتدا درباره نقل و نقالی بین ایرانیان در مدح و ستایش اهل بیت(ع) توضیح دهید چطور شد که اشعاری از بین شاعران در این عرصه ها پدید آمد؟

-از آغازین روزهایی که حب اهل بیت(ع) بین ایران و ایرانیان ایجاد شد، شاعران در مدح و ستایش و نقل اهل بیت(ع) اشعاری سرودند از رودکی و کسایی مروزی تا دیگر شاعرانی چون فردوسی بزرگ و فرخی سیستانی که عاشقانه نسبت به اهل بیت(ع) و شخص امیرالمومنین(ع) شعر گفتند.

از همین دوران حماسه نامه هایی از عشق به امیرالمومنین(ع) سروده شد به طوری که علی نامه ربیع در وصف علی(ع) در سال 482 هجری در دوازده مجلس نوشته شده اما به تازگی کشف شده است. ربیع قطعا اسم خودش نبوده چرا که برابر سرودن علی نامه که اول ربیع الاول که مقارن با نوروز بوده این شاعر تخلص خود را ربیع می گذارد.

علی نامه یک نسخه است و هیچ نسخه بدلی ندارد و از شمار کتاب هایی است که اسمشان هم در هیچ کتابی نبوده است اما بسیار منظومه حماسی شگرفی است و خداوند به من توفیق داد که بعد از دیدن یادداشت استاد شفیعی کدکنی در سالی که به نام امام علی(ع) معروف بود، دنبال این اثر بروم، و با این کتاب آشنا شوم و متوجه شوم که در هیچ کتابی از ادوارد براون تا ترجمه های ذبیح الله صفا و سایر تذکره الشعراها نامی از آن برده نشده و اثر پنهانی است تا وقتی که دیگر در سال 89 از آن رونمایی شد و من این افتخار را داشتم که در روز رونمایی در دانشگاه علامه طباطبایی از بنده به عنوان خادم میراث علوی یاد کنند و این کتاب چاپ و رونمایی شود. در نهایت اینکه بگویم علی نامه نقالی ما را دگرگون کرده و شکل و شمایل خاصی بدان درباره حضرت علی(ع) داده است.

*یعنی تا پیش از علی نامه، کتاب کهن دیگری درباره حضرت علی(ع) موجود نبوده؟

-خب یک کتاب دیگری به نام خاوران نامه از ابن حسام خوسفوی یا خوسی موجود بوده که البته این کتاب با خاورنامه متفاوت است. این حماسه نامه سفر تخیلی حضرت علی(ع) به سرزمین خاوران است و جنگ با دیو و اژدهای سه سر را تعریف میکنم که من شخصا از آن روایت نمی کنم، چرا که معتقدم زندگی علی(ع) آنچنان دارای شگفتی و شگرفی در واقعیت است که نیاز به افسانه سرایی برایش نیست همچنین در روزگار معاصر که معرفت شناسی علوی باید خیلی زیاد باشد لذا من به نقالان جوان توصیه نمی کنم که از این اثر استفاده کنند. 

بنا بر این تا به حال به نظر می رسد که این نخستین اثر است که متعلق به قرن نهم است، اما حال علی نامه شعر شیعی را چهار قرن جلوتر برد یعنی می بایست در کتاب ها این امر اصلاح شود که کهن ترین حماسه نامه شیعی زبان فارسی خاوران نامه نیست بلکه علی نامه متعلق به قرن پنجم است.


 

*سایر آثار در چه زمینه هایی هستند؟

منظومه نامه های دیگر مثلا حمله نامه که درباره اش چندین کتاب هست و شعرایی چون آزاد کشمیری، میر نظام الدین خراسانی، فاضل خراسانی و ملابمان علی کرمانی نیز داریم که البته این بمان علی کرمانی زردشتی مذهب بود و پس از شفا گرفتن از امیرالمومنین اسلام آورد و نامش را هم بمان علی گذاشت و چون طبع شاعری داشت یک منظومه شگرف و زیبا در وصف حضرت علی گفت و خیلی هم مورد احترام و عزت مردم کرمان و یزد قرار گرفت.

حمله حیدری خوانی در ادبیات نقالی با نام حمله خوانی معروف است یعنی کسانی که حمله خوانی می کنند به خصوص در ایام سیزده رجب یا بیست و هفتم شعبان که روز فتح خیبر است خیلی مرسوم بوده و در ایام ماه مبارک رمضان هم علاوه بر داستان های حماسی ، حماسه های شیعه منهای علی نامه نقل می شده است.

*تفاوت منقبت خوانی و مناجات خوانی چه چیز بوده است؟
مناقب خوانی را تشیع انجام می دادند یعنی اشعار نظم و نثر در قالب های قصیده و غزل، دو بیتی و رباعی را با آواز و دستگاه های خاص فارسی زبان می خواندند که با سبک و ویژگی خاصی بار معنایی خاصی هم داشت.

اما منقبت خوانی با فضائل خوانی متفاوت است و یک معنی ندارند. چرا که وقتی شیعیان از عصر ولایت علی (ع) اصرار زیاد داشتند که عشق خود را به امام علی(ع) به صورت منقبت نشان دهند، اهل تسنن هم از میانه قرن ششم حماسه نامه هایی درباره اصحاب اولا و کبرای پیغمبر(ص) برای احترام به صحابه گفتند که البته قابل اهمیت هم هست اما در حقیت این نوع شعر که فضیلت و بزرگداشت دیگر صحانه منهای علی(ع) است را فضائل می گفتند.

بنا بر این با توجه به این تفاوت ما نمی توانیم بگوییم برای علی(ع) فضائل خوانی میکنیم مثل حمزه نامه (عمومی پیامبر که به او سیدالشهدای احمد می گفتند) یا عمر نامه و ... ایجاد شده است.

مناقب خوانی تشیع یعنی اشعار نظم و نثر در قالب های مختلف که با زبان فارسی و دستگاه های خاص صورت می گرفت

*نقالان چه رسوماتی را برای ایام شب های قدر و شهادت علی(ع) از قدیم الایام به جا می آوردند؟

-اول از همه مناجات خوانی بود کاری که نقالان انجام می دادند تا علاوه بر آگاه سازی مردم اشعاری در سحرهای ماه مبارک رمضان  همراه با آوازهای آیینی بخوانند یا حتی در شب های قدر ابتدا از درب مناجات قصیده و غزل ذهن ها را آماده می کردند به گونه ای که مدح مداحان و نوحه خوانی از همین جاها باب شد.

*یعنی روضه خوانی از کجا باب شد؟

-روضه از آنجایی باب زبان ها شد که مردم در دوره ای برای مقاتل اهل بیت(ع) به مجالس روضه الشهدا خوانی می رفتند که یک مقتل معروف بود کم کم بین مردم باب شد در ماه های مبارک رمضان و محرم به این مجالس می رفتند و کسی می پرسید از دوست یا فامیلش که کجا می روی، آن فرد به جای گفتن مجلس روضه الشهدا، می گفت روضه می روم و این هم تا الان باقی ماند والا از اسم یک کتاب وام گرفته شده است.


نکته دوم در باب رسومات مراسم احیا ماه مبارک و شب های احیا بحث معرفت شناسی امیرالمومنین(ع) حیدر کرار است وگرنه خواندن بحر طویل و علی علی مولا و لق لقه زبان هو هو هیاهو کردن ، معرفت حضرت امیر (ع) نمی آورد. معرفت شناسی علی(ع) یعنی رفتار، کردا، گفتار، منش، کنش و خلاصه همه چیز چون قضاوت های امیر را کسب کردن است.

بسیاری داستان قضاوت های علی(ع) در نقالی های علوی مطرح می شود چرا که نشان از دانش و فراست و عمل نیکوی امیر المومنین(ع) دارد و این قضاوت ها در هر زمانی شنیدنش جذاب، جالب و موثر است مثلا داستان سر بریده ای که سه روز بعد حضرت علی(ع) گفتند که فلان فردی سه روز است که مرده است و درست هم بود با اینکه آن زمان علم چنین تشخیصی در جامعه وجود نداشت.

طبرستان یا مازندران کنونی هیچگاه توسط دشمن گشوده نشده است الا حب اهل بیت(ع) که از جنگ ها و کوه ها و دشت ها عبور کرده و به این سرزمین رسیده است

نکته سوم در این باب نقالی این است که در هر کجا که به نام نامی امیرالمومنین(ع) دفتری آغاز می شود، حتما سری هم به شاهنامه زده می شود و از حکمت ها و داستان های آن شاهد مثال آورده می شود.

خوشبختانه تشیع حکیم ابوالقاسم فردوسی هم اثبات شده و در برخی ایام شب های قدر نقال ها به مواردی از شاهنامه می پرداختند که بگویند فردوسی هم افکار شیعی داشته که البته هم کاملا درست است و فردوسی قطعا شیعه بوده است.

همانطور که می دانید بین همه شهرهای ایران، طبرستان یا مازندران کنونی تنها مکانی بوده که در هیچ زمانی دروازه اش به روی دشمن گشوده نشده و هیچ سپاهی به آنجا نرسیده از عرب و مغول و اقوام دیگر تنها چیزی که توانسته در این مکان نفوذ کند، حب اهل بیت(ع) و محبت علوی به این سرزمین از شمال تا جنوبش بوده است و شاعر استاد فیروزکوهی هم در این باره نکته ای را به همین شرح اشاره کرده که شمشیری از کوه های طبرستان عبور نکرده الا حب اهل بیت(ع) که کوه و در و دشت را در نوردیده است.

حتی نیما یوشیج که شاید کسی نداند در وصف امیر(ع) شعر داشته درباره علی(ع) بدین شرح سروده است: 

گفتی ثنای شاه ولایت نکرده ام/ بیرون ز هر ستایش وحد ثنا علی است
چونش ثنا کنم که ثنا کرده خداست/ هرچند چون غُلات نگویم: خدا علی است
شاهان بسی به حوصله دارند مرتبت/لیکن چو نیک در نگری پادشا علی است
گربگذری ز مرتبه کبریای حق/ بر صدرِ دور زودگذر کبریا علی است
بسیار حُکم ها به خطامان رود ولی/در حقِّ آن که حُکم روَد بی خطا علی است
گر بی خودم، وگر به خود، اینم ثناش بس/در هر مقام بر لبم آوای یا علی است

*نکته پایانی باقی نمانده است؟

-علاوه بر همه اینها خیلی نویسندگان و شاعران حب علی(ع) در دلشان نفوذ کرد از جرجی زیدان نویسنده و روزنامه‌نگار مسیحی لبنانی تا شخصیت های دیگر هر چند که شاید در دل هم داشتند و به زبان نیاوردند، با این حال این را بدانیم که این حب چیزی نیست که امیر(ع) بدان احتیاج داشته باشد این ما هستیم که باعث افتخارمان است امیرالمومنین(ع) ما را دوست داشته باشد. و در نهایت دراین شبهای عزیز از همه دوستان التماس دعا دارم و انشالا که خدا همه مردم ما را حاجت روا کند.
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار