کد خبر: ۷۱۲۴۳
تاریخ انتشار: ۱۰ دی ۱۳۹۴ - ۲۰:۲۵
printنسخه چاپی
sendارسال به دوستان
نشست اخیر موسسه فرهنگی اجتماعی حرا
اولین نشست از سلسله نشست های راهبرد های انتخابات مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی به همت موسسه فرهنگی اجتماعی حرکت رشد و اعتدال(حرا) برگزار گردید.

حرا- اولین نشست از سلسله نشست های راهبرد های انتخابات مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی به همت موسسه فرهنگی اجتماعی حرکت رشد و اعتدال(حرا) در تاریخ 1394/9/29 با حضور دکتر شهرام محمدنژاد (عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران و دبیر کل موسسه حرا)، دکتر قاسم پورحسن (عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و عضو شورای مرکزی موسسه حرا)، دکتر امیر دبیری مهر(مدرس و پژوهشگر علوم سیاسی)،دکتر حسین کلباسی( عضو گروه فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی) ، دکتر سيدعبدالمجيد ميردامادي ( عضو هیأت علمی مرکز مطالعات و پژوهش ادیان جهان و استاد دانشگاه)، دکتر جواد میری (عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی) به شرح زیر در دفتر حرا بر گزار گردید.

آقای دکتر دبیری مهر: 

اینکه ما به بحث مشخص انتخابات و عقلانیت رسیدیم خیلی خوب است و چارچوب و محدوده بحث مشخص شده است و حالا باید کمی متمرکز شویم و این را کمی روشن تر کنیم. من از زاویه خاصی به مسئله نگاه می کنم. و آن هم این است که ببینیم چه عناصر مشترکی بین حوزه انتخابات و عقلانیت وجود دارد.همه چيز انتخابات  شعور نیست در آن شور هم زیاد است و طبیعتاً به آن کاری نداریم. به همین خاطر فقط این زاویه را می خواهیم نگاه کنیم که در انتخابات چه عناصری وجود دارد که از منظرعقلانیت هم قابل تأمل و بررسی است.1- یکی از این عناصر خود حوزه انتخاب و تشخیص است که به طور مشخص در حوزه عقلانیت قرار می گیرد. واقعا ما باید این نگاه آسیب شناسانه را داشته باشیم که در انتخابات در ایران آن عملی که به عنوان رأی دادن اتفاق می افتد چه مقدار معلول تشخیص و انتخاب است. همان طور که آقای دکتر محمد نژاد گفتند اگر فقط در مورد همین یک موضوع ساده و ابتدایی تبیین دقیقی در کشور ما صورت می گرفت ما هیچ وقت تجربه پوپولیسم نداشتیم.یعنی می فهمیدیم و مبتنی بر تشخیص عمل رأی دادن را انجام می دادیم. نه اینکه اگر عده ای به سمتی رفتند ما هم به همان سمت و سو برویم. مبنای رأی دادن ما مبتنی بر تشخیص باشد.بحث تشخیص و شناسایی و شناساندن یک بحث کاملا عقلانی است ونمی توان آن ها را از هم جدا دانست. 2-دومین عنصرخود بحث تصمیم گیری است حالا اینجا خود اصل مشارکت در انتخابات ،بعد از مشارکت در انتخابات ، انتخاب گزینه ها همه این ها  مبتنی بریک تصمیم است، تصمیمی که توأم با نیت باشد. یعنی یک سری اهداف و نیت درونی هم وجود داشته باشد. در حوزه علوم سیاسی اصلاً نظریه تصمیم گیری یکی از شاخه های نظریه عقلانی است یا در واقع عقلانیت سیاسی. این هم یکی از مفاهیمی است که در انتخابات زیاد دیده می شود و کاملا در حوزه و ذیل مسئله و مفهوم عقلانیت  قرار دارد.3- سومین مفهوم مسئله نقد و ارزیابی است.انتخابات بدون نقد و ارزیابی در واقع کار فرمالیستی و  فرمایشی و سوری است. کسانی که انتظار دارند انتخابات خیلی آرام برگزار شود و هیچ کس به کسی نقدی نکند و حرفی زده نشود و کارنامه ای نخواهد و ارزیابی صورت نگیرد و سره از ناسره جدا نشود طبیعتاً نمی دانند انتخابات به معنای دقیق و جدید آن چیست. و  جالب است بدانيم که نقد و بررسی هم باز منبعث از مسئله عقلانیت است در غیر این صورت تخریب و سیاه نمایی و... می شود که آن ها برآمده از عقل و عقلانیت نیست. چه عقلانیت فردی و چه عقلانیت جمعی. پس بعد از تشخیص و تصمیم گیری و نقد و بررسی به عنصر چهارم می رسیم. 4- عنصر چهارم این است که انتخابات فضایی است برای اجتماعی شدن و تجربه زندگی اجتماعی است. هم در عرصه ذهنی و هم در عرصه عینی. این یعنی ذهنی، جمعی بیندیشیم. یعنی بتوانیم به فراتر از فردانیت بیندیشیم . دغدغه ای که در حدود سیصد سال است که اندیشمندان سیاسی دارند. یا اینکه بتوانیم در مناسک های سیاسی شرکت کنیم یعنی به صورت جمعی وارد یک حرکت بشویم. و می دانیم یکی از جاذبه های بزرگ انتخابات در همه جای دنیا در حوزه جامعه شناسی سیاسی لذت پیروزی جمعی است. به قدری این لذت بالاست که حتی برخی از افراد بدون عقلانیت در انتخابات شرکت می کنند تا لذت پیروزی را بچشند هر چند که می دانند یک روی سکه باخت است. احتمال هم دارد که ببازند و سرخورده و افسرده و ناراحت شوند. و گاهی اوقات به خیابان ها بریزند و بگویند انتخابات باید باطل شود، انتخابات درست نبوده این به دلیل آن شوق زیاد اولیه است که انتظار پیروزی داشتند. این در دنیا فوق العاده مسئله مهمی است. تجربه کنش سیاسی جمعی یکی از جاذیه های بزرگ انتخابات است. اما اگر از منظر عقلانیت به آن نگاه نشود و تبیین نشود و حتی این کنش گران نداند که دارند در چه میدانی این بازی را انجام می دهند می تواند ما را به سمت یک سری انحرافات و خطا ببرد. 5- پنجمین مسئله که با عقلانیت ارتباط دارد در انتخابات، پیگیری منافع و منفعت جویی بسیار مسئله مهمی است . سوال بزرگی که در همه انتخابات در همه جای دنیا مطرح می شود که ما چرا در انتخابات شرکت می کنیم و چه نفعی برای ما دارد؟و این سوالی است که در واقع عقل می پرسد و باید به آن جواب داد. نگاه های تکلیف مدارانه و این چنینی در جای خودش محفوظ و محترم است چون بحث ما عقلانیت است از منظر عقلانیت این ها پاسخ گو نیست .6- نکته آخر که خیلی در انتخابات مطرح می شود و در ذیل عقلانیت قرار می گیرد مسئله وکالت است و در واقع واگذاری و تصدی گری در حوزه تصمیم گیری و سیاست ورزی و تقنین که چه در انتخابات مجلس و چه در انتخابات ریاست جمهوری و خبرگان رهبری. در همه این ها این موضوع وجود دارد. که باید یک تبیین عقلانی از این مفهوم صورت بگیرد. جمله آخر من این است این شش مفهومی که من عرض کردم که در ذیل انتخابات تعریف می شود و باید به آن نگاه عقلانی داشت  و در دنیا لقلقه زبان همه هست اما کمتر تأمل و نگاه خرد ورزانه به آن وجود دارد و بی توجهی عقلانی به این منشأ مسئله خطاها و گرفتاری ها و پیامد های جبران ناپذیری برای جوامع و کشورها از جمله کشور ما شده است. 

آقای دکتر کلباسی:  

به نظر من که گفتگویی دوستان کم کم به سمت مهمي می رود. نکته ای که آقای دبیری مهر در آغاز فرمودند و موضوع شفاف تر می شود و این پرسش محوری ما در طی این نشست ها و گفتگو هاست و این خیلی خوب است. به گمانم اگر دغدغه اصلی ما در همین تأملات در همین کوشش ها درمحور معینی قرار بگیرد به وصول نتیجه امیدوارتر خواهیم شد.  من دو نکته عرض کنم یکی این است که ما در باب ساختار نظام سیاسی و احکام و عوارض که یکی از آن بحث انتخابات و مشارکت و حضور مردم است بی تردید و خواه ناخواه در سیاق فهم دینی و یک دولت دینی در حال حاضر صحبت می کنیم . این نکته یک نکته مهمی است من بعضاً نه فقط در حوزه سیاسیت در بعضی از صحنه هایی که با مدیریت اجتماعی سروکار دارد همیشه این نکته را به صورت مشکل ساز چه در ساحت نظر و چه در ساحت عمل دیدیم. یگذارید من یک نمونه و یک مثال خیلی روشن عرض کنم که معمولا در فصل انتخابات و نزدیک به انتخابات بسیار جلوه می کند . ما ایامی داریم که حرمت آن برای همه فوق العاده است و آن ایام محرم و صفر است. در فاصله همین برنامه های محرم و صفر از تریبون هایی که برای عزاداری سیدشهدا استفاده می شود پیام هایی ردو بدل می شوند.در واقع انتقال مفاهیم و دریافت هایی است که صورت می گیرد که خواه ناخواه در جهت دهی و تصمیم گیری شهروندان مؤثر است. و این مطلب نکته کمی نیست و شاید یک نقطه قوت هم به حساب آید.و مثلا فرض بفرمایید ما از حادثه عاشورا یک درس و یک پیامی را می گیریم برای انتخاب صحیح و انتخاب درست مطابق آنچه مثلا سنت ما و رضای خداست و بر اساس یک حجتی صورت می گیرد و این نکته، نکته مهمی است. من یک نقل قولی را بدون آنکه اسم ببرم عرض می کنم شاید با گفتن این نقل قول گوینده آن هم در ذهن بعضی از دوستان بیاید. چند سال قبل یکی از یکی از چهره های معروف در صحنه اجتماعی، سیاسی و دینی در یک گفتاری این جمله راکه من عرض می کنم شاید دقیقا با عبارت خودت ایشان هم تطبیق بکند و مضمون آن همینی است که عرض می کنم فرمودندهرکس پای صندوق رأی می رود مطابق حجتی که بر او است رأی بدهد. معنی حجت در سیاق دینی ما،تکلیف شرعی است. یعنی فرد مطابق دریافت ها و مبانی که دارد و بر اساس جنبه درونی که به هرحال برای خودش یافته است نسبت به آن چیزی که در آینده سیاسی کشورش است تصمیم بگیردو رأی بدهد. به نظر من اگر این عامل را با هر عاملی در دنیا ودر هرنظام سیاسی بخواهید مقایسه کنید یک عامل منحصر به فرد و تک است. این ادبیات هم از حضرت امام در ادبیات و گفتمان اجتماعی ما وارد شده است. حجت شرعی یاتکلیف شرعی. یعنی انتخابات در یک سیاق کاملا دینی و براساس یک مضمون دینی صورت می گیرد. اکنون در باب مدیریت اجتماعی، مشارکت اجتماعی، انتخابات به عنوان نمودو ظهور این مشارکت و در پایه بحث هم بر مبنای عقلانیتی که این تصمیم را می خواهد هدایت بکند سخن می گوییم. من اتفاقا اعتقاد دارم در باب این عقلانیت با توجه به سیاق دینی ما سخن و معونه و سرمایه قابل توجهی داریم که متأسفانه در آغاز این راه و شناخت این راه هستیم. نمونه های آن را اگر فرصت بود بعداً عرض خواهم کرد. اما اینکه عقلانیت در معیار های که امروز شناخته شده است مثل اعتدال، رفتار متعادل، تصمیم متعادل، مدارا، پرهیز از خشونت، فرصت های اجتماعی ، آزادی،  چگونه نقش خودش را ایفا می کند بسیار کم سخن گفته شده است. نکته اول را بایک سخن تمام کنم معونه حاصل از این سخن این است که آن معونه ای که ناظر بر عقلانیت سیاسی و اجتماعی با توجه به سنت ما چه در قرآن و چه در روایات است و عملا می تواند مدیریت سیاسی و اجتماعی ما را بهبود بخشد به نظر من فوق العاده است. اما با همه این ها هنوز ظرفیت آن برای ما شناخته شده نیست با اینکه حکومت ما، حکومت دینی است. و کسانی در صحنه اجتماعی حاضر شدند و مدیریت اجتماعی را گرفتند و داشتند که دغدغه دینی دارند.و کنش های قابل توجهی بر اساس عقلانیت بوده است اما در مقابلش کنش هایی هم بوده که نشانه ای از عقلانیت در آن وجو نداشته است.در حال حاضر به اعتقاد من این ظرفیت می تواند مورد تأمل قرار بگیرد. خطوط و سازمان و ساختارش استخراج شود و در اختیار تصمیم گیران و تصمیم سازان و کسانی که وارد صحنه می شوند به عنوان منتخبین ملت قرار گیرد. من توضیحات دیگری دارم که اگر فرصت داشتیم عرض خواهم کرد.

آقای دکتر مير دامادی: 

طبیعتاً ما با بحث هایی که داشتیم جهت عقلانیت بازهم خرد تر و مشخص تر می شود. به نوعی می توانیم بگوییم عقلانیت سیاسی را  دنبال می کنیم. زیرا ره آورد آن می تواند انتخابات باشد که این تابعی از عقلانیت کل و مباحث معرفت شناختی در بحث عقلانیت است. پس ما چیزی به نام عقلانیت داریم و این عقلانیت در شاخه عقلانیت سیاسی قرار می گیرد، عقلانیت سیاسی هم در واقع همان کنش است که حالا یک سیاستمدار و یک کنش گرسیاسی انجام می دهد. در هر صورت تحقق این کار باید توسط فرد صورت بگیرد. مسئله رابطه عقلانیت با انتخابات از یک طرف و  با کنش سیاسی  از طرف ديگر است. این کنش سیاسی الزاماً این طور نیست که بر مبنای دموکراسی حرکت کند. در یک جایی ممکن است استبداد خودش عقلانیت باشد. یک سخنی را آقای دکتر شریعتی نقل می کنند تحولات در جامعه که از آن غنای فرهنگی و شأن و شئون بالای فرهنگی بهره ندارد این تحولات در سایه زور و فشار و به نوعی استبداد باید انجام شود. شما  در یک جامعه ای که زمینه های درک دقیق دموکراسی، آزادی، انتخابات درست، این ها را نداشته باشند طبیعتاً  چاره ای ندارید یک سری از کارها را در قبال زور و فشار و آن عقلانیتی که در یک قشری، گروهی و یک جامعه ای هستند آن ها را اعمال کنید. اکنون در همین جریان انتخابات ما، آن عقلانیت انتخابات را ببینید. اول اینکه آیا ما اینگونه  هستيم؟، آیا ما مجموعه فصول و آیین نامه های معرفت شناختی از انتخابات را تعریف کرده ایم؟ رابطه این انتخابات را و این معارف را واین حوزه معرفت شناسی را با معارف دینی ما تألیف کرده ایم که چگونه بوده است؟ آیا برمبنای این نگاه معرفت شناختانه ما  قوانین و آیین نامه هایی را تصویب کرده ایم که بتواند آن انتخابات عاقلانه را دنبال کند؟ آیا آسیب ها را شناسایی کرده ایم و یا دیدگاه ها را بررسی کرده ایم؟آیا آن عقلانیت در جامعه هدف ما، جامعه ایرانی است؟ چرا کسانی می آیند و پول می گیرند و رأی می دهند؟ یک عده می روند و شناسنامه هارا یک جا می دهند و یک عده به یک فرد خاص می دهند. به یک فرد به دلیل گرایش ها،  گرایش های سیاسی و اقتصادی است،یا پولی گرفته اند یا اقوام و فامیل می گویند. آیا این ها نشانه ای عقلانیت سیاسی است؟  آیا انتخاب شوندگان ما امروز می گویند، یک نماینده مجلس که می خواهد وارد مجلس شود باید چندین میلیارد در شهر خودش و یا چند ده میلیارد در تهران خرج کند تا نماینده شود آیا این عاقلانه است، این امری عقلانی است در جهت اهداف و آن حوزه معرفت شناختی است؟ ما شاید از سال 1285 بعد از جریان مشروطیت که اولین و آغاز دوره آزادی در ایران حساب می شود تا دوره های بعد که مراحلی دیگری داریم كه مقداري فضا باز تر می شود و در زمان جمهوری اسلامی باز فضا باز تر می شود، انتخابات و آزادی داشتیم آیا این ها که ما می گوییم آیا عقلانیت داشتیم . به هرصورت من احساس می کنم این بحث عقلانیت از خیلی جهات تعریف دارد باید در ارتباط با خیلی از مباحث ثعریف شود. این عقلانیت  واقعا یک عقلانیت معرفت شناختی است یا  یک عقلانیتی است مبتنی بر آن چیزی که به نظر من یک نوع رئالیسم نیست یا واقع گرایی نیست یک نوع ایدئالیسم است یعنی نوع عقلانیت ما مبتنی بر حقایق و جریان های درست و صحیح نیست بر اساس ایده ها و آرمان هایی است که ما فکر می کنیم. 

آقای دکتر میری: 

دو نکته را مطرح  می کنم شاید هم شما بعداً بگویید که نکات به موضوع ما مربوط نیست. نکته اول به جای آنکه درباره عقلانیت انتخابات صحبت کنیم ، باید در مورد بلاهت صحبت کنیم. من فکر می کنم ما کنش گر سیاسی که نیستیم برای مثال خودم را عرض می کنم بنده سیاست مدار نیستم و نمی خواهم استراتژی سیاسی بدهم که می خواهم این حوزه انتخاباتی را بگیریم. به عنوان یک ناظر، نگاه می کنم که عده ای یک سری فعالیت های سیاسی انجام می دهند و حرکت ها و رفتارها و مجموعه ی گفتمان و کردار این ها را می خواهیم مورد ارزیابی قرار دهیم، تأملی . به نظر می آید یک بلاهتی جامعه ما را گرفته است. هم جامعه ای که می توان گفت کنش گران سیاسی هستند کسانی که به نوعی قدرت در دست آن هاست حالا می توان گفت قدرت سیاسی،قدرت حقوقی، قدرت اجتماعی،قدرت اقتصادی و به گونه ای این مردم هم که دراین بازی گرفتارحرکت های آن ها شده اند و این در حال انتقال است.  شما به وضعیت موجود در همین شهر تهران نگاه کنید که در همین مناطق مختلفی که ما زندگی می کنیم  نگاه کنید عقلانیتی نمی بینید. در یک مثال ساده عرض کنم چند روز قبل در یکی از خیابان های تهران بودم در یک کوچه باریک یک ساختمان اداری در حدود  20 طبقه یا بیشتر در حال ساخت بود سرمایه این از کیست تراکم آن را چه کسی فروخته است. در این شهری که آلودگی هوا یک مشکل شده است به جای آنکه در حد امکان درخت بکاریم و فضای سبز ایجاد کنیم بیشتر به  آن دامن می زنیم. چه شخصی این کارها را انجام می دهد ما که قدرتی نداریم و ابزاری در دستمان نیست جز این قلم و یا در این گفتمان ها شرکت کنیم. من فکر میکنم که شما کمی در مورداین موضوع فکرکنید.و نکته دیگری صحبتی که شما در مورد عقلانیت می کنید کلمه  Rationalityکه در زبان فارسی به عقلانیت ترجمه شده است کمی گمراه کننده  است زیرا هم خرد و هم عقل در زبان و ذهن فلسفی و حکمی و حتی دینی ما یک بار مثبت دارد. و بر حسب همان حدیثی که امام صادق فرمودندعقل  اول چیزی بود که خداوند خلق  کردو ولی آیا واقعا   Rationality یا عقلانیت با این موضوع پیش می رود؟ اتفاقا خیر. وبر یک تقسیم بندی انجام می دهد و می گوید   Rationality دو قسمت دارد یک قسمت  Substantial rationality  عقلانیت جوهری و یک قسمتformal rationality  و می گوید متأسفانه این دنیای مدرن  نه تنها دستگاه های دولتی بلکه ذهن و زبان ما و جامعه را به سمتی می برد که عقل جوهری یا عقلانیت جوهری را به حاشیه می برد. و به آن اجازه بروز و ظهور نمی دهد بلکه عقلانیت صوری که  انسان مدرن را آرام آرام به سمت آن قفس آهنین می برد. مثلا شما یه شرکتی دارید و سرمایه گذاری کردید و می خواهید دخل و خرج خود را حساب کنید واگر برای شما سودی نداشته باشد این عقلانیت صوری  ،ایجاب می کند شما تعدیل نیرو انجام دهید مثلا حدود پنجاه نفر را اخراج کنید ولی وبر می گوید مثلا این پنجاه نفر  خانواده دارند عائله دارند و ممکن است این افراد به فساد کشیده شوند. می گوید این ها درست است این ها عقلانیت جوهری است ولی برای کار ما مناسب نیست. بجای عقلانیت باید یک کلمه دیگری استفاده کرد و یک مقداری بحث را به این سمت بردو بيشتر در مورد عقلانیت صحبت شود. 

نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار